Ngày 24/5/2024, Quốc hội Hungary đã chính thức bãi nhiệm Tổng thống Katalin Sulyok sau khi thông qua sửa đổi hiến pháp. Động thái này không chỉ là bước ngoặt trong nội bộ chính trị Hungary mà còn là tín hiệu đanh thép nhất từ Thủ tướng Viktor Orbán gửi tới Liên minh châu Âu: Budapest sẵn sàng đánh đổi viện trợ tài chính để bảo vệ chủ quyền quốc gia.
Sự kiện và bối cảnh
Tổng thống Sulyok, một nhân vật độc lập và có xu hướng thân phương Tây, đã nhiều lần phản đối các chính sách tập trung quyền lực của đảng Fidesz. Để loại bỏ rào cản này, chính phủ Orbán đã sử dụng đa số tuyệt đối tại Quốc hội (135/199 ghế) để thông qua một loạt sửa đổi hiến pháp, cho phép miễn nhiệm tổng thống nếu người đó "vi phạm lòng trung thành với quốc gia". Ngay sau đó, cuộc bỏ phiếu bãi nhiệm đã diễn ra với kết quả 135 phiếu thuận, chấm dứt nhiệm kỳ của bà Sulyok.
Đây không phải lần đầu tiên Orbán sử dụng công cụ lập pháp để củng cố quyền lực. Từ năm 2010, đảng Fidesz đã liên tục sửa đổi hiến pháp, luật bầu cử và luật tư pháp để giảm thiểu sự kiểm soát của các thể chế độc lập. Tuy nhiên, việc bãi nhiệm tổng thống – một chức vụ vốn mang tính biểu tượng và hòa giải – cho thấy mức độ leo thang mới.
Phản ứng từ EU và các nước láng giềng
Ủy ban châu Âu ngay lập tức lên tiếng chỉ trích, gọi đây là "cuộc tấn công trực diện vào nền dân chủ và pháp quyền". Chủ tịch Ủy ban Ursula von der Leyen tuyên bố: "Hungary đang tự cô lập mình khỏi các giá trị cốt lõi của EU. Chúng tôi sẽ xem xét các biện pháp đáp trả thích đáng."
Phản ứng từ Ba Lan, đồng minh truyền thống trong nhóm Visegrad, lại chia rẽ. Chính phủ mới của Thủ tướng Donald Tusk – vốn theo đường lối thân EU – chỉ trích hành động của Orbán. Trong khi đó, Slovakia và Serbia – cả hai đều có chính quyền theo khuynh hướng dân túy – lại im lặng hoặc bày tỏ sự thấu hiểu. Sự im lặng này cho thấy một ranh giới mới đang hình thành ở Trung và Đông Âu, giữa các nước theo đuổi "dân chủ phi tự do" và các nước trung thành với khuôn khổ EU.
Tác động đến cuộc xung đột Nga-Ukraine
Hungary đóng vai trò then chốt trong việc thông qua các gói trừng phạt Nga và viện trợ cho Ukraine tại Hội đồng châu Âu. Orbán từng nhiều lần đe dọa phủ quyết các quyết định quan trọng để đổi lấy việc EU giải ngân quỹ 13 tỷ euro bị đóng băng. Với quyền lực trong nước được củng cố, ông giờ đây có thể tự tin hơn trong việc sử dụng "con bài" này.
Theo các nhà phân tích, nếu EU phản ứng quá mạnh tay (ví dụ: kích hoạt Điều 7 Hiệp ước Lisbon hoặc cắt toàn bộ quỹ phát triển vùng), Orbán có thể đáp trả bằng cách phủ quyết gói viện trợ 50 tỷ euro cho Ukraine trong năm 2024-2027. Điều này sẽ gây khó khăn nghiêm trọng cho Kiev trong bối cảnh các nguồn lực từ Mỹ đang bị trì hoãn do bất đồng tại Quốc hội.
Hệ lụy kinh tế và an ninh
Về mặt kinh tế, Hungary đang đối mặt với rủi ro lớn. EU hiện chiếm 80% vốn đầu tư trực tiếp nước ngoài vào Hungary, và nước này là nước nhận ròng ngân sách EU (nhận nhiều hơn đóng góp). Một cuộc chiến pháp lý kéo dài có thể khiến dòng vốn này cạn kiệt, làm đồng forint mất giá và lạm phát tăng cao. Moody’s đã hạ xếp hạng tín nhiệm của Hungary xuống Baa2 với triển vọng tiêu cực ngay sau sự kiện.
Về an ninh, Hungary là thành viên NATO và có biên giới với Ukraine. Sự bất ổn chính trị trong nước có thể làm suy yếu khả năng phối hợp của NATO ở sườn phía đông. Mặc dù quân đội Hungary nhỏ (23.000 quân thường trực), nhưng vị trí địa chiến lược của nước này – nằm giữa các tuyến đường tiếp tế cho Ukraine – khiến bất kỳ sự bất hợp tác nào cũng trở thành vấn đề nghiêm trọng.
Phân tích chiến lược dài hạn
Động thái của Orbán cần được hiểu trong bối cảnh chiến lược "từ chối phụ thuộc" (de-risking) đối với EU. Ông đang xây dựng một Hungary tự chủ hơn, dựa vào các mối quan hệ với Nga (khí đốt), Trung Quốc (đầu tư hạ tầng, pin xe điện) và Thổ Nhĩ Kỳ (hợp tác quốc phòng). Việc bãi nhiệm tổng thống là bước đi cuối cùng để xóa bỏ mọi rào cản hiến định đối với cơ chế tập trung quyền lực.
Tuy nhiên, chiến lược này tiềm ẩn rủi ro. Các nhà đầu tư phương Tây có thể rời bỏ Hungary vì lo ngại rủi ro pháp lý. Trung Quốc và Nga khó có thể thay thế hoàn toàn nguồn vốn và công nghệ từ EU. Trong trung hạn, nếu EU quyết liệt đóng băng quỹ, Hungary có thể rơi vào suy thoái kinh tế, làm suy yếu sự ủng hộ trong nước dành cho Orbán.
Kết luận
Việc bãi nhiệm Tổng thống Sulyok không chỉ là một cuộc thanh trừng chính trị nội bộ, mà còn là lời tuyên chiến với kiến trúc pháp quyền của EU. Hungary dưới thời Orbán đã chọn con đường "phi phương Tây hóa" có chủ đích, sẵn sàng hy sinh lợi ích kinh tế ngắn hạn để giành độc lập chính trị. Điều này đặt EU trước một bài toán khó: hoặc chấp nhận một thành viên ngày càng đi lệch chuẩn, hoặc mạnh tay trừng phạt, nhưng có nguy cơ tạo ra tiền lệ cho các quốc gia thành viên khác noi theo. Cuộc khủng hoảng tại Hungary đang trở thành phép thử quyết định cho sự thống nhất của châu Âu trong thời đại mới.
