Bạn có bao giờ tự hỏi, điều gì xảy ra khi gã khổng lồ bán 'xẻng' trong cơn sốt vàng lại quyết định tự mình đúc ra những đồng xu kỷ niệm?
Tuần trước, NVIDIA — công ty đang nắm giữ cỗ máy in tiền của thế hệ AI (GPU H100) — bất ngờ thông báo phát hành bộ thẻ sưu tầm vật lý đầu tiên của mình. Không phải để bán, mà là để tặng. Một động thái tưởng chừng như 'vô thưởng vô phạt' của một ông lớn công nghệ, nhưng nếu nhìn qua lăng kính của một PM giao thức phi tập trung, lại phơi bày một sự thật trần trụi về ngành công nghiệp crypto của chúng ta.
Câu chuyện bắt đầu từ một chiến dịch marketing mang tên 'Summer of RTX'. Để kỷ niệm 25 năm ra mắt dòng sản phẩm GeForce, NVIDIA tạo ra 25 lá bài vật lý, mỗi lá đại diện cho một cột mốc hoặc một công nghệ mang tính biểu tượng: từ chiếc GPU đầu tiên GeForce 256, đến công nghệ dò tia (Ray Tracing), hay thậm chí là những bản demo kỹ thuật nổi tiếng. Những lá bài này không được bán. Bạn chỉ có thể nhận chúng thông qua các sự kiện trực tiếp như QuakeCon (Mỹ), Gamescom (Đức) hoặc một chương trình rút thăm may mắn trực tuyến. Một người dùng trên Reddit đã để lại bình luận đầy mỉa mai: 'Cuối cùng thì tôi cũng có một thứ của NVIDIA mà tôi có thể mua nổi'.
Hãy dừng lại một chút. Là một người đã audit code DeFi và chứng kiến những câu chuyện 'token có giá trị vì cộng đồng' sụp đổ, tôi thấy sự tương đồng kỳ lạ ở đây.
Giá trị được tạo ra, hay chỉ được kể?
Bộ thẻ NVIDIA này, xét về bản chất, giống hệt một dự án NFT 'profile picture' (PFP) thời kỳ đầu. Nó có nguồn gốc (IP của GeForce), có tính khan hiếm (25 lá, phát hành giới hạn), và có một cộng đồng cuồng nhiệt (game thủ, người đam mê phần cứng). Nhưng có một điểm khác biệt mang tính cách mạng: Nó không có bất kỳ cơ chế tài chính hay đầu cơ nào được xây dựng sẵn.
Không có một cuốn sách trắng (whitepaper) hứa hẹn về một 'giao thức sưu tầm phi tập trung'. Không có một đội ngũ 'developers' đứng sau hứa hẹn sẽ xây dựng một 'hệ sinh thái' cho những lá bài này. Không có một quỹ 'foundation' nào nắm giữ 20% nguồn cung để 'phát triển cộng đồng'.
Toàn bộ 'giá trị' của bộ thẻ này, giống như vàng vật chất, nằm hoàn toàn ở câu chuyện và sự công nhận của xã hội (consensus). Nếu ngày mai, mọi người đột nhiên quên mất GeForce 256 là gì, những lá bài đó chỉ còn là mảnh giấy vụn. Và NVIDIA, một thực thể tập trung, nắm hoàn toàn quyền lực: họ có thể in thêm một 'series 2' bất cứ lúc nào, làm loãng giá trị của bộ sưu tập ban đầu mà không cần hỏi ý kiến ai. Điều này khác gì một 'foundation' đột nhiên mở khóa token Treasury?
Bài học từ 'Counter-Intuitive' của người làm giao thức
Trong crypto, chúng ta thường bị ám ảnh bởi 'tiện ích' (utility). Mỗi token phải có một công dụng: để stake, để vote, để làm phí gas. Chúng ta tin rằng bằng cách thêm các lớp 'tiện ích' phức tạp, chúng ta tạo ra giá trị nội tại. Nhưng sự thật phản trực giác là: hầu hết các token, ngay cả những token có 'tiện ích' rõ ràng nhất, vẫn được giao dịch như những bộ sưu tập dựa trên câu chuyện, chứ không phải dựa trên dòng tiền hoặc sản phẩm thực tế.
Hãy nhìn vào những giao thức lending hay DEX mà tôi đã từng làm việc cùng. Token quản trị của họ, ví dụ như UNI hay COMP, có 'utility' là bỏ phiếu cho các đề xuất. Nhưng giá của nó có thực sự phản ánh giá trị của 'quyền bỏ phiếu' đó không? Hay nó phản ánh câu chuyện về sự thống trị của DeFi, về một tương lai tài chính phi tập trung? Tôi dám cá là câu chuyện chiếm 90% giá trị. Khi thị trường gấu ập đến, 'câu chuyện' đó biến mất, và token mất 90% giá trị, bất chấp 'utility' của nó vẫn còn nguyên vẹn.
Cách NVIDIA làm với bộ thẻ của họ là một minh chứng cho sự trung thực hiếm có: họ không cố gắng thuyết phục bạn rằng những lá bài này có 'tiện ích' ma thuật nào. Họ chỉ nói, 'Đây là một phần lịch sử. Bạn có thích nó không? Hãy lấy nó.' Sự trung thực này, thật trớ trêu, lại là thứ mà ngành công nghiệp của chúng ta thiếu nhất.
Tương lai của 'giá trị kỹ thuật số' nằm ở đâu?
Tôi không nói rằng tất cả các token đều vô giá trị. Nhưng với tư cách là một người đã chứng kiến nhiều đồng nghiệp hoảng loạn trong bear market 2022 khi các 'vehicles' đầu cơ sụp đổ, tôi nhận ra rằng: sự bền vững của một tài sản số không nằm ở 'utility' trên giấy, mà nằm ở khả năng của nó trong việc neo giữ một câu chuyện văn hóa có sức nặng.
Bitcoin sống sót qua mọi chu kỳ không phải vì nó có 'tiện ích' vượt trội so với Ethereum, mà vì nó là câu chuyện về 'vàng kỹ thuật số', về một hệ thống tiền tệ không cần tin tưởng. Đó là một câu chuyện văn hóa mạnh mẽ.
Bộ sưu tập NFT 'Sóng Biển' mà tôi từng hỗ trợ các nghệ sĩ ở Hải Phòng, nó có 'utility' gì? Không có. Nhưng nó có một câu chuyện: câu chuyện về những người dân làng chài, về di sản văn hóa. Và những người mua nó, họ mua câu chuyện đó. Nó như một món đồ trang trí sống động trên tường nhà họ.
Hành động của NVIDIA nhắc nhở tôi về một thực tế khó nuốt trôi: càng cố gắng thêm 'tiện ích' nhân tạo để biện minh cho giá trị, chúng ta càng làm cho tài sản trở nên mong manh. Giá trị thực sự, giống như những lá bài GeForce đó, đến từ một thứ đơn giản hơn nhiều: một cộng đồng thực sự muốn sở hữu một phần của một câu chuyện.
Và câu hỏi cuối cùng tôi để lại cho bạn, những người đang xây dựng trong không gian này: Liệu dự án của bạn đang xây dựng một 'tiện ích', hay đang kể một câu chuyện? Bởi vì khi thị trường gấu kéo đến, nó sẽ chỉ còn lại câu chuyện.
