Âm thanh của những dòng code đang cô đơn — bạn có nghe thấy không? Đó là tiếng gõ bàn phím của một kỹ sư crypto lúc 2 giờ sáng ở Nairobi, người đang tự hỏi liệu mình có nên chuyển sang làm AI agent hay không. Tôi đã nghe tiếng thì thầm đó trong buổi meetup Ethereum cuối tuần trước. Chỉ có 12 người đến, so với 200 người năm 2017. Và tôi biết mình không đơn độc — Jeff Yan, đồng sáng lập Hyperliquid, cũng vừa thốt lên điều tương tự trong một podcast gần đây: ngành của chúng ta đang thua trong cuộc chiến giành nhân tài trước AI. Nhưng ông ấy gọi đó là 'cơ hội cho sự phục hưng tài chính on-chain'. Tôi muốn giải mã thông điệp đó, không chỉ từ góc nhìn của một PM giao thức phi tập trung, mà từ chính những vết sẹo tôi đã mang về từ các chiến hào DeFi ở Đông Phi.
— Root: Dự án Hyperliquid đang xây dựng một sàn giao dịch phái sinh phi tập trung dựa trên order book, cạnh tranh trực tiếp với dYdX và GMX. Nhưng thay vì nói về TVL hay khối lượng giao dịch, Jeff Yan lại chọn nói về con người. Điều đó nói lên nhiều điều về trạng thái hiện tại của ngành.
Hãy nhìn vào bức tranh lớn. Năm 2024, thị trường crypto đang trong giai đoạn phục hồi sau mùa đông, nhưng dòng vốn và sự chú ý lại đổ dồn vào AI. Các quỹ đầu tư mạo hiểm đã chi hơn 27 tỷ USD cho AI trong nửa đầu năm 2024, trong khi crypto chỉ nhận được chưa đến 4 tỷ. Những kỹ sư giỏi nhất từ Stanford và MIT đang đổ xô đến OpenAI, Anthropic, và các startup AI. Còn chúng ta? Chúng ta đang vật lộn với các vấn đề về khả năng mở rộng, trải nghiệm người dùng kém, và một hệ sinh thái đầy rẫy những dự án pump-and-dump. Jeff Yan nói đúng: 'Chúng ta đã không thu hút được những nhà sáng lập hàng đầu.' Tôi đã chứng kiến điều này tận mắt. Năm 2021, tôi tổ chức một chương trình đào tạo DeFi cho nông dân Kenya. Trong số 50 học viên, có 10 người bắt đầu kiếm được 200 USD/tháng từ liquidity mining. Nhưng đến năm 2023, khi thị trường giảm, họ bỏ cuộc. Không phải vì họ không tin vào công nghệ, mà vì không có đủ người xây dựng các ứng dụng thực sự hữu ích. Những kỹ sư giỏi nhất của Kenya đã chọn làm việc cho các công ty AI ở xa, thay vì xây dựng giải pháp cho chính cộng đồng của họ.
Đây là phần cốt lõi của phân tích: Tại sao crypto lại thua trong cuộc chiến nhân tài? Câu trả lời không chỉ nằm ở tiền bạc. AI mang đến những vấn đề kỹ thuật thú vị hơn, danh tiếng xã hội cao hơn, và cảm giác đang thay đổi thế giới theo hướng rõ ràng hơn. Trong khi đó, crypto vẫn bị ám ảnh bởi câu chuyện 'số hóa tiền tệ', vốn khó hiểu đối với công chúng. Hãy nhìn vào dữ liệu: theo Báo cáo Nhà phát triển của Electric Capital 2023, số lượng nhà phát triển crypto hoạt động hàng tháng đã giảm 24% so với năm trước, xuống còn khoảng 21.000. Trong cùng kỳ, số lượng nhà phát triển AI tăng 40%. Đây không chỉ là một xu hướng nhất thời. Nó phản ánh một sự thay đổi cơ cấu: AI đang trở thành lĩnh vực 'mặc định' cho tài năng kỹ thuật, giống như internet vào cuối những năm 1990.
Nhưng Jeff Yan không bi quan. Ông gọi crypto là 'một trong những ngành công nghiệp biến đổi nhất mà tôi từng thấy', và kêu gọi mọi người tham gia 'xây dựng lại nền tảng tài chính từ những nguyên lý đầu tiên'. Tôi đồng ý với tầm nhìn, nhưng tôi muốn đi xa hơn. Vấn đề không chỉ là thu hút nhân tài, mà là giữ chân họ bằng một hệ thống giá trị bền vững. APY liquidity mining về cơ bản là dự án bù đắp cho con số TVL — dừng incentive và người dùng thực sự sẽ biến mất. Tôi đã thấy điều này xảy ra với hơn chục dự án ở châu Phi. Họ bơm token để thu hút thanh khoản, TVL tăng vọt, rồi khi phần thưởng giảm, mọi người rút tiền và dự án sụp đổ. Đây không phải là xây dựng, mà là khai thác. Và những kỹ sư giỏi nhất không muốn tham gia vào một trò chơi tổng bằng không như vậy.
Hãy nhìn vào Hyperliquid. Họ đang cố gắng xây dựng một sàn giao dịch phái sinh phi tập trung với order book, một thách thức kỹ thuật thực sự. Nhưng ngay cả họ cũng đang vật lộn để tìm người. Tôi đã phân tích mã nguồn mở của họ trên GitHub — số lượng contributor chỉ khoảng 30 người, so với hàng nghìn người đóng góp cho các dự án AI hàng đầu. Điều này cho thấy một thực tế đau lòng: ngay cả những dự án crypto tốt nhất cũng không đủ sức hấp dẫn. Và đây là góc nhìn phản trực giác của tôi: Có thể AI không phải là kẻ thù, mà là chất xúc tác cho sự trưởng thành của crypto. Khi AI chiếm lĩnh các ứng dụng tiêu dùng và tạo sinh, crypto buộc phải tập trung vào những gì nó làm tốt nhất: tài chính phi tập trung, quyền sở hữu tài sản kỹ thuật số, và các giao thức không cần tin cậy. Đây là những lĩnh vực mà AI không thể thay thế. Và nếu chúng ta có thể kết hợp AI với on-chain finance, chúng ta có thể tạo ra những sản phẩm thông minh hơn, hiệu quả hơn. Hãy tưởng tượng một AI agent tự động quản lý danh mục đầu tư DeFi, tối ưu hóa lợi nhuận dựa trên dữ liệu thị trường. Đó là tương lai.
Nhưng trước hết, chúng ta cần giải quyết vấn đề nhân tài. Là một người đã sống ở Nairobi và chứng kiến sự phát triển của crypto ở châu Phi, tôi tin rằng giải pháp không đến từ việc cạnh tranh lương thưởng với AI, mà từ việc xây dựng một cộng đồng có mục đích. Khi tôi tổ chức meetup Ethereum năm 2017, tôi không hứa hẹn về lợi nhuận. Tôi nói về trao quyền tài chính, về việc giúp những người không có tài khoản ngân hàng có thể tiếp cận thị trường toàn cầu. Và điều đó đã thu hút 200 người. Tương tự, dự án NFT 'Sauti za Afrika' của tôi đã giúp 30 nghệ sĩ Kenya mint 500 tác phẩm, thu về 12 ETH, và 60% số tiền đó được dùng để xây dựng quỹ học bổng cho trẻ em đường phố. Những câu chuyện như thế này mới giữ chân được nhân tài, không phải token incentive.
Vậy làm thế nào để crypto giành lại nhân tài? Tôi đề xuất ba hướng đi. Thứ nhất, tập trung vào giáo dục. Giống như tôi đã làm với khóa học DeFi cho nông dân Kenya, chúng ta cần xây dựng những chương trình đào tạo thực tế, kết nối lý thuyết với ứng dụng đời sống. Thứ hai, tận dụng lợi thế địa lý. Các thị trường mới nổi như châu Phi, Đông Nam Á, Mỹ Latinh có nguồn nhân lực trẻ, khao khát cơ hội. Họ không bị ám ảnh bởi AI như các kỹ sư ở Thung lũng Silicon. Hãy đào tạo họ về blockchain. Thứ ba, thay đổi câu chuyện. Đừng nói về 'crypto là tương lai của tiền tệ'. Hãy nói về 'crypto là công cụ để xây dựng một hệ thống tài chính công bằng hơn'. Jeff Yan đã đúng khi gọi đó là 'sự phục hưng'. Nhưng sự phục hưng cần có những nghệ nhân, không chỉ là những kẻ đầu cơ.
Tôi kết thúc bài viết này bằng một suy nghĩ tiến bộ: Cuộc chiến nhân tài giữa crypto và AI không phải là trận chiến sinh tử. Nó là lời nhắc nhở rằng chúng ta cần phải trưởng thành. Hãy ngừng chạy theo TVL và bắt đầu xây dựng những sản phẩm thực sự giải quyết vấn đề của con người. Hãy biến Hyperliquid trở thành một ngọn hải đăng, không chỉ về công nghệ, mà còn về giá trị. Và hãy nhớ rằng, ở Nairobi, có những kỹ sư đang chờ đợi một lý do để tiếp tục gõ phím. Câu hỏi là: bạn có cho họ lý do đó không?
— Đây là tiếng vọng từ một người đã từng đứng trên đỉnh núi nhìn xuống thung lũng, và thấy rằng những dòng code đẹp nhất là những dòng code kết nối con người với nhau.
