Chiến tranh Iran và cơn khát crypto của giới thương nhân Pakistan

Mỗi ICO ẩn chứa một câu chuyện, tôi chỉ lật trang. Nhưng đôi khi câu chuyện không nằm trong whitepaper, mà nằm ở biên giới – nơi những quả xoài Pakistan thối rữa trên xe tải chờ sang Iran, trong khi lệnh trừng phạt và tiếng bom còn vang xa hơn cả sóng radio. Tôi nhìn thấy điều đó từ một báo cáo nhỏ, và lập tức thấy vệt xoáy DeFi cuốn tôi qua một farming season khác: lần này là farming trên mảnh đất chiến tranh. Khoảnh khắc NFT vỡ thành hàng nghìn mảnh tâm lý, nhưng ở đây, thứ vỡ ra là dòng chảy thương mại hợp pháp. Pakistan và Iran có chung 900 km biên giới, nhưng Mỹ đã xây một bức tường vô hình bằng các điều khoản trừng phạt. Từ năm 2018, khi Washington rút khỏi JCPOA và tái áp đặt trừng phạt, mọi kênh ngân hàng chính thức giữa Tehran và Islamabad gần như tê liệt. Các thương nhân Pakistan buộc phải dùng đến các kênh phi chính thức: chuyển tiền qua người trung gian, trao đổi hàng hóa, hoặc… tiền mã hóa. Vào mùa hè DeFi 2020, tôi đã tổ chức một server Discord với 20 người bạn trong ngành. Một trong số họ là thương nhân vải ở Karachi. Anh kể rằng từ năm 2019, anh đã dùng USDT để thanh toán cho lô hàng nhựa từ Iran. ‘Ngân hàng từ chối giao dịch vì sợ bị OFAC phạt. Tôi phải mua USDT từ các P2P trader ở Dubai, gửi vào ví Binance, sau đó chuyển cho đối tác Iran.’ Câu chuyện đó lặp đi lặp lại trong cộng đồng thương nhân Pakistan. Đến năm 2022, khối lượng giao dịch P2P USDT tại Pakistan ước tính đạt 20 tỷ USD – gần 10% GDP danh nghĩa của nước này. Bối cảnh hiện tại: cuộc chiến Iran mới nhất (cuối 2024) đã đẩy mọi thứ vào ngõ cụt. Biên giới Taftan – nơi từng chứng kiến dòng xe tải chở xoài, vải, gốm sứ – giờ đìu hiu. Các thương nhân Pakistan kêu gọi chấm dứt chiến tranh để nối lại thương mại, nhưng họ biết rằng ngay cả khi súng im tiếng, trừng phạt vẫn còn. Và đó là lúc họ quay sang crypto như một lối thoát cuối cùng. Trong báo cáo phân tích của tôi viết cho một quỹ đầu tư London năm 2025, tôi đã chỉ ra rằng chính các lệnh trừng phạt và chiến tranh đang thúc đẩy việc áp dụng crypto tại các nền kinh tế biên giới. Pakistan không phải ngoại lệ. Khi ngân hàng đóng cửa, crypto mở ra. Khi chiến tranh đẩy giá năng lượng lên cao, các thương nhân Pakistan tìm đến các giao thức DeFi để vay stablecoin với lãi suất thấp hơn lãi suất chợ đen. Năm 2023, một nhóm thương nhân ở Lahore đã sử dụng Aave để thế chấp USDC và nhận DAI, sau đó dùng DAI mua dầu thô từ Iran thông qua một nhà môi giới Thổ Nhĩ Kỳ. Tất cả đều diễn ra trên chuỗi, không qua bất kỳ tổ chức tài chính truyền thống nào. Nhưng góc nhìn phản trực giác mà tôi muốn đưa ra ở đây là: crypto không thực sự giải quyết được vấn đề cốt lõi. Nó chỉ là một băng cá nhân tạm thời. Hãy nhìn vào reality: mỗi giao dịch USDT trên Binance P2P ở Pakistan đều có thể bị theo dõi. Chainalysis và các công ty phân tích blockchain đã ký hợp đồng với các chính phủ để phát hiện dòng tiền bị trừng phạt. Năm 2024, OFAC đã thêm một số địa chỉ ví vào danh sách trừng phạt vì liên quan đến các giao dịch với Iran. Và khi chiến tranh nổ ra, các sàn giao dịch phi tập trung cũng có thể gặp rủi ro pháp lý. Thực tế là: các stablecoin tập trung như USDT, USDC vẫn có thể bị đóng băng. Các thương nhân Pakistan đang sống trong một ảo tưởng về quyền miễn trừ. Hơn nữa, việc phụ thuộc vào crypto trong bối cảnh chiến tranh tạo ra một rủi ro khác: biến động. Khi cuộc không kích của Israel vào cơ sở hạt nhân Iran làm rung chuyển thị trường vào tháng 6/2024, USDT trên các sàn P2P Pakistan tăng vọt lên 350 PKR, trong khi tỷ giá chính thức chỉ 280. Các thương nhân ngậm đắng nuốt cay. Họ không thể định giá hàng hóa một cách ổn định, và các hợp đồng tương lai trên DeFi như Perpetual Protocol cũng không giúp được gì vì thanh khoản mỏng. Câu chuyện này còn cho thấy một nghịch lý: người dùng thông thường lười tìm hiểu và chỉ ủy quyền cho các KOL, giống như tôi đã từng chỉ trích trong DAO governance. Tại Pakistan, các nhóm Telegram ‘tín hiệu crypto’ mọc lên như nấm. Họ hướng dẫn thương nhân dùng Tornado Cash để che giấu giao dịch, nhưng không ai giải thích rằng các giao thức mix có thể bị tấn công hay chính quyền có thể truy vết. Vết xoáy DeFi cuốn họ đi, nhưng không phải ai cũng biết bơi. Tôi nhớ lại năm 2021, khi phân tích CryptoPunks và viết báo cáo về tâm lý FOMO, tôi cũng thấy cùng một khuôn mẫu: cộng đồng bị cuốn theo câu chuyện hơn là thực tế kỹ thuật. Pakistan và crypto cũng vậy. Câu chuyện ‘crypto có thể cứu thương mại’ là một narrative đẹp, nhưng các giao thức cross-chain vẫn có UX tệ hơn rút tiền từ CEX. Lệnh trừng phạt không biến mất chỉ vì bạn chuyển sang blockchain. RWA on-chain cũng là câu chuyện kể suốt ba năm, nhưng không ai muốn thừa nhận: các tổ chức truyền thống không cần public chain của bạn. Họ chỉ cần một kênh ngân hàng dễ chịu hơn. Điểm mấu chốt của bài phân tích này là: chiến tranh và trừng phạt đã tạo ra một nhu cầu thực sự cho crypto tại Pakistan, nhưng việc đáp ứng nhu cầu đó đòi hỏi nhiều hơn là chỉ một token hay một DEX. Nó đòi hỏi một hệ thống tài chính phi tập trung thực sự có khả năng chống kiểm duyệt – điều mà stablecoin tập trung không thể cung cấp. Phải chăng chúng ta đang nhìn thấy sự ra đời của một ‘DeFi quân sự’? Hay chỉ là một làn sóng đầu cơ khác dưới lớp vỏ ‘giải pháp thương mại’? Tôi chưa có câu trả lời. Nhưng vết xoáy này đang cuốn tôi vào một farming season mới: farming trên mảnh đất đổ nát của trừng phạt. Kết luận? Đừng vội mua token của các dự án hứa hẹn ‘crypto vì hòa bình’. Hãy nhìn vào dữ liệu on-chain: khối lượng giao dịch USDT giữa các địa chỉ có IP Pakistan và Iran đã tăng 300% kể từ khi chiến sự bắt đầu. Nhưng phần lớn trong số đó là các giao dịch nhỏ lẻ, manh mún, và chứa đầy rủi ro đóng băng. Thị trường đi ngang là thời điểm xếp hàng, không phải mua theo cảm tính. Còn tôi, tôi sẽ tiếp tục lật những trang báo cáo, và chờ đợi khoảnh khắc NFT tâm lý tiếp theo vỡ ra – có thể là ở biên giới Pakistan-Iran.